Marek Bem — „Sobibór”

Marek Bem — „Sobibór”

We wstępie do książki Marek Bem napisał: „Zagłada dokonana w Sobiborze nie tylko odsłoniła inne oblicze współczesnej cywilizacji, lecz także uświadomiła ludzkości, że jeżeli ludobójstwo na tak masową, zindustrializowaną i zbiurokratyzowaną skalę mogło wydarzyć się w jednym miejscu, to może wydarzyć się wszędzie, gdyż mieści się w ramach ludzkich możliwości. (….) Przeraża mnie myśl o niezakłóconym spokoju, w jakim popełniono 300 tysięcy morderstw. W czasie, kiedy mordowano Żydów w Sobiborze za to tylko, że byli Żydami, parę metrów od ogrodzenia obozu, na stacji kolejowej Sobibór, codziennie zatrzymywał się pociąg pasażerski, ludzie wracali do domów, odwiedzali znajomych, (….) niedaleko obozu dzieciaki wypasały krowy”.

W książce autor zawarł wnikliwą analizę historii i funkcjonowania obozu. Czytelnik znajdzie informacje o powstaniu obozu, niemieckiej załodze,  więźniach, deportacjach, procesie eksterminacji, buncie więźniów i jego konsekwencjach, liczbie ofiar. Monografia ma charakter wielodziałowy i opracowana jest na bazie unikalnych dokumentów, zeznań, relacji, akt procesowych, sprawozdań, map, szkiców, planów, filmów i zdjęć.

Dodatkowym atutem książki są relacje bezpośrednich świadków. Marek Bem od października 2007 do marca 2008 r. odwiedził kilkunastu byłych więźniów, mieszkających wówczas m.in. w Seattle, Los Angeles, Miami, Nowym Jorku, Jerozolimie, Amsterdamie, Kijowie, Riazaniu, Paryżu. Te miesiące w podróży były wyścigiem z czasem: w 2007 r. zmarł Yehuda Lerner, w 2008 r. – Dov Freiberg, a rok później Kurt Ticho i Salomea Hanel. Zebrane wspomnienia ocalonych wniosły do książki także element emocji, tak ważny w przypadku opisywania procesu ludobójstwa.

Przytoczona we wstępie liczba ofiar pochodzi z cytowanej książki. Muzeum i Miejsce Pamięci w Sobiborze podaje obecnie około 180 tys. zamordowanych Żydów.

Historia obozu i aktualny bilans ofiar — Muzeum w Sobiborze

Samuel Willenberg — „Bunt w Treblince”

Samuel Willenberg — „Bunt w Treblince”

        Książka nie jest zwykłą opowieścią o wojnie i życiu więźniów w nazistowskich obozach. Willenberg opowiada o rzeczach, w które trudno uwierzyć, które trudno sobie wyobrazić i przyjąć do wiadomości. Świat opisany na kartach książki zdaje się być nie do pomyślenia. 

A jednak całkiem niedawno na 17-hektarowym skrawku ziemi ukrytym w lasach stworzono fabrykę, której zadaniem było uśmiercanie ludzi. Ośrodek zagłady Treblinka II został utworzony wczesnym latem 1942 r. z przeznaczeniem do eksterminacji Żydów z Generalnego Gubernatorstwa.

    Jego powstanie związane było z realizacją kolejnej fazy „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” w nazistowskiej strefie wpływów w Europie. Pierwsze transporty Żydów zaczęły przyjeżdżać do Treblinki w lipcu 1942 r. z Warszawy. Do listopada 1943 r., kiedy to obóz zlikwidowano, w komorach gazowych, które wykonała niemiecka firma Schönbrunn z Legnicy pod nadzorem Richarda Thomalla, uśmiercono około 800 tys. ludzi, głównie Żydów. 20 października 1942 r. w transporcie liczącym blisko 7 tys. Żydów z Opatowa został przywieziony 19-letni Samuel Willenberg. Przypadek sprawił, że odłączono go od głównej grupy ofiar, która po rozebraniu do naga i pozostawieniu przywiezionego mienia kierowana była do komór gazowych. 

Samuel Willenberg

Willenberga przydzielono do grupy więźniów, których zadaniem było sortowanie ubrań ofiar. „Kacap” – tak współwięźniowie nazywali Willenberga – przez kilkanaście następnych tygodni sortował na placu transportowym ubrania pozostawione przez zagazowanych Żydów. Pewnego dnia, o czym pisze, nie ukrywając silnych emocji, natrafił na płaszczyk i inne części garderoby swoich dwóch sióstr. 
          Następnie został członkiem kilkuosobowej grupy więźniów, którzy pod nadzorem uzbrojonych Ukraińców wychodzili na zewnątrz obozu i wycinali gałęzie sosnowe, którymi następnie uzupełniali ogrodzenia obozowe. Wtedy Willenberg zaczął myśleć o ucieczce. Już we wrześniu 1942 r. wśród więźniów zrodziła się myśl o zniszczeniu fabryki śmierci i zorganizowanej ucieczce. Dzięki więźniom, którzy z racji wykonywanych czynności mogli poruszać się po całym terenie obozu, nawiązano kontakt pomiędzy poszczególnymi grupami więźniów. Planowano zakupić u wachmanów broń i użyć jej przy planowanej na 15 czerwca 1943 r. akcji. Plan jednak nie powiódł się. Bunt więźniów Treblinki miał miejsce 2 sierpnia 1943 r., kiedy transporty Żydów, już nie tylko z Generalnego Gubernatorstwa, ale z Bułgarii, Grecji, Holandii, Francji, Czech, Słowacji, Austrii, Niemiec, przybywały do obozu coraz rzadziej. Więźniowie zatrudnieni w grupach roboczych (tzw. komandach) zaczęli się obawiać, że przyspieszy to ich likwidację. Spośród ok. 800 więźniów przebywających w momencie buntu w obozie uciekło około 200-300 osób. Uczestnicy buntu uzbrojeni w narzędzia do prac leśnych (siekiery) oraz karabiny zdobyte na ukraińskich strażnikach i skradzione ze zbrojowni, o wyznaczonej godzinie przystąpili do ucieczki. Sygnałem był wybuch granatu w barakach niemieckiej załogi

Pożar na terenie obozu zagłady Treblinka II
w czasie buntu więźniów 2 sierpnia 1943.

obozu i pożar cysterny z benzyną podpalonej przez dwóch mechaników Żydów z Polski i Czech. „Niedaleko od garażu unosił się słup ognia. W szatańskim jakby tańcu płonęły niemieckie baraki. Wyschnięte gałęzie sosny wplecione w płot płonęły jak wąż, który ciągnie za sobą ognisty ogon. Cała Treblinka stanęła w płomieniach” – wspomina Willenberg. Wśród gradu kul karabinowych strzelających Ukraińców i niemieckiej załogi obozu więźniowie skierowali się w stronę jednej z bram obozowych, inni ruszyli prosto na zasieki z drutu kolczastego i zapory czołgowe, które broniły z zewnątrz dostępu do obozu. Po trupach martwych kolegów więźniowie uciekali w okoliczne lasy. „Gdy dobiegliśmy do parkanu, naszym oczom ukazał się straszny widok. Pełno rozrzuconych trupów. Wśród zapór czołgowych stali, wyprostowani jak pomniki, zabici więźniowie. Masa ludzka tworząca jakby pomost leżała na drutach kolczastych i zaporach” – taki widok utkwił w pamięci Willenberga.

W wyniku błyskawicznej akcji pościgowej przeprowadzonej przez Niemców i pomocnicze oddziały ukraińskie udało się oprawcom wyłapać i zlikwidować większość uciekinierów. Część uciekinierów doczekała końca wojny. Jednym z nich był właśnie Samuel Willenberg.
Opis książki u wydawcy:
Samuel Willenberg — „Bunt w Treblince”

Obóz zagłady Treblinka II

Historia Treblinki II i bilans ofiar — Muzeum Treblinka

Danuta Brzosko-Mędryk — „Niebo bez ptaków”

Danuta Brzosko-Mędryk — „Niebo bez ptaków”

"więźniowie zabierają kotły i zaczynają rozgrzebywać śnieg. Skórki spleśniałego chleba i inne odrażające resztki błyskawicznie znikają w ich żołądkach. Patrzymy przerażone, zbijamy się w gromadę, radzimy. Po chwili wynosimy resztki zapasów - chleb, czosnek i cebulę. Pasiaki rzucają się na jedzenie, z ust cieknie im gęsta ślina, łapczywie łykają, krztusząc się. Świst pejcza. To kapo wali po plecach i głowach biedaków. Bat przecina niezagojone na twarzy rany, rozjątrza ręce pokryte wrzodami. Więźniowie nie rzucają jedzenia. Zaciskam zęby, aby nie wyć z rozpaczy. Za mną któraś szlocha, inna, wymiotując, opiera się o barak. Spostrzega to jeden z więźniów, biegnie i rękoma zbiera wymioty"

Ciężko mi ocenić tę książkę, bo jest to właściwie spis wspomnień, ciężkich, makabrycznych wspomnień z obozu koncentracyjnego. Mogę powiedzieć tylko tyle, że autorka ma świetne pióro i potrafi wszystko pokazać w sposób realistyczny, a jednocześnie barwny. Od razu przenosimy się do jej świata i możemy odczuć wszystko tak jak ona. 
Niewątpliwie ciekawa pozycja, dzięki której poznajemy realia pracy w obozach i pogłębiamy swoją wiedzę.

Książka „Niebo bez ptaków” była powodem, dla którego w 1971 roku rząd USA powołał autorkę na bezpośredniego świadka w procesie o deportację zbrodniarki wojennej Hermine Braunsteiner-Ryan (zdjęcie obok), która w czasie II wojny światowej osobiście torturowała oraz uczestniczyła w mordowaniu kobiet i dzieci. W trzecim procesie załogi Majdanka sąd uznał ją winną w trzech z dziewięciu punktów oskarżenia: selekcji i zamordowania 80 ludzi, "Akcji Dzieci" (Kinderaktion) i pomocnictwa w morderstwie w 102 przypadkach, uczestnictwa w selekcji i współudziału w zamordowaniu 1000 więźniów. 30 czerwca 1981 r. została skazana na karę dożywotniego więzienia. Tym samym był to najwyższy wymiar kary wymierzony w trzecim procesie załogi Majdanka. W 1996 roku została ułaskawiona ze względu na zły stan zdrowia. Zmarła 19 kwietnia 1999 roku w Bochum.

Wznowienie książki — Państwowe Muzeum na Majdanku
Biografia Hermine Braunsteiner-Ryan — Deutsches Historisches Museum
Proces załogi Majdanka — opis materiału w archiwum IPN

Bogdan Suchowiak — „Neuengamme”

Bogdan Suchowiak — „Neuengamme”

          Bogdan Henryk Suchowiak (ur. 29 listopada 1905 w Poznaniu; zm. 20 lipca 1991 w Warszawie) - oficer Wojska Polskiego, więzień niemieckich obozów koncentracyjnych. 

                   Bogdan Suchowiak walczył jako oficer w wojnie obronnej 1939 roku. Dostał się do niemieckiej niewoli, z której uciekł 10 października 1939 roku. 7 sierpnia 1940 roku został aresztowany i poprzez Fort VII w Poznaniu, KL Buchenwald trafił do KL Neuengamme, gdzie otrzymał numer obozowy 3524. 

                 Książka jest opisem powstania, funkcjonowania i zamknięcia obozu w Neuengamme oraz tragedii, która wydarzyła się w zatoce Lubeckiej, w której uczestniczyli więźniowie tego obozu. Jak

autor pisze w swojej książce „…Świadomość faktu, że pierwsza praca, jaka ukazała się w języku polskim o obozie koncentracyjnym, przez który przeszło siedemnaście tysięcy Polek i Polaków, a ośmiuset Czechów i Słowaków, została napisana przez Czecha, skłoniła mnie do sięgnięcia po pióro….” 

          Sam pisarz argumentuje, że książka, o której wspomniał, a była to „Cap Arkony” Emila Frantiska, zawierała całe mnóstwo błędów i niezgodności z prawdą, co go osobiście irytowało. 

A  fakt tragedii Polaków, którym tam odebrano życie, jest już dobrym powodem, by o nich napisać. 

             W książce Bogdan Suchowiak starał się zawrzeć całą historię obozu, co zmieniło ją w rodzaj kieszonkowej encyklopedii obozu Neuengamme wraz z podobozami, które autor dość dobrze opisał. Dzięki temu nie trzeba szukać informacji o danym podobozie w innych źródłach.
              Miłym zaskoczeniem był dla mnie koniec książki, gdzie można spotkać coś w rodzaju analizy, jak doszło do tragedii i jakie były jej skutki. Autor dokopał się do dziennika rozkazów pilotów, którzy bombardowali statki w zatoce, na których przebywali więźniowie, dzięki czemu tworzy się pełen obraz tego, co tam się wydarzyło. 
                  Jakby tego było mało, w książce przytoczony jest fragment przewodu sądowego, dotyczącego lagerführera Antona Thumanna, ponieważ miał on decydujący wpływ na warunki życia więźniów w obozie. Jeśli

ktoś interesuje się obozem na Majdanku, to tutaj ma okazję zapoznać się z dalszymi losami kata z Majdanka, który był kierownikiem więźniarskiej części obozu (Schutzhaftlagerführer) w obozie Majdanek. Od lipca 1944 do maja 1945 pełnił taką samą funkcję w obozie Neuengamme (KL). 

               Ogólnie książka w moich oczach wypadła dobrze, choć może zawieść się ten, kto szuka szczegółowego opisu każdego dnia z codziennego życia więźniów, ponieważ autorowi bardziej zależało na szerszym opisie tematu.                            Jako ciekawostkę mogę dodać, że w powyższym obozie został osadzony Józef Tusk, dziadek Donalda Tuska. Jako powód aresztowania podano: Fanatischer Pole gefährdet die Sicherheit des deutschen Staates (polski fanatyk — zagraża bezpieczeństwu Rzeszy). Przebywał tam do 26 sierpnia 1942 roku. Rajmund Tusk, syn Józefa, mówi, że w zwolnieniu z obozu pomógł mu prawdopodobnie właściciel fabryki, Schatz, u którego zatrudniona była mama.  
                                   Szczerze polecam 

Biografia Bogdana Suchowiaka — Internetowy Polski Słownik Biograficzny
Suchowiak i tragedia statków — biblioteka Miejsca Pamięci Neuengamme

Jerzy Kwiatkowski — „485 dni na Majdanku”

Jerzy Kwiatkowski — „485 dni na Majdanku”

Jerzy Kwiatkowski był absolwentem gimnazjum w Czerniowcach. Studiował na Uniwersytecie w Wiedniu, gdzie uzyskał tytuł doktora prawa. 
Po powrocie mieszkał w Warszawie. Był dyrektorem Polskiego Banku Przemysłowego, a następnie współwłaścicielem fabryki obrabiarek „Pionier”. 18 lutego 1943 r. został aresztowany przez gestapo i osadzony na Pawiaku. 26 marca 1943 r. przewieziono go na Majdanek, gdzie przebywał do 22 lipca 1944 r. — łącznie 485 dni. Następnie trafił do Auschwitz i Sachsenhausen. Wyzwolenia doczekał 3 maja 1945 r. w Schwerinie, po ewakuacji z obozu. 
Można by powiedzieć, że to tyle. Historia jak tysiące innych. 
Ale dla mnie nie, zawsze staram się znaleźć w książce drugie dno. Bo zazwyczaj można je odnaleźć. 
W tej akurat moją uwagę zwraca różnica, jaką autor dostrzega między tzw. inteligencją a prostymi ludźmi. Dla niego samego, jako osadzonego w obozie wśród tak różnych ludzi, męczące było samo słuchanie języka, który zapewne nie był wyszukany. 
Ciekawe też jest spostrzeżenie jednego ze współwięźniów na temat traktowania więźniów przez Niemców. Podczas jednego z apeli współwięzień stwierdził: „Liczą nas jak złoto, traktują jak gówno”. W tym może brutalnym i dobitnym zdaniu autor słów zawarł to, co przewija się w każdej książce o obozach. 
Książka jest bardzo dobrze napisana i świetnie się ją czyta. Nie zawiera bardzo dramatycznych scen, przez co może też trafić w ręce wrażliwych czytelników.

Wydanie wspomnień z 2018 r. — Państwowe Muzeum na Majdanku
Jerzy Kwiatkowski — wystawa „Ogrodnik z III pola”
Daty pobytu i wyzwolenia — recenzja w „Zeszytach Majdanka”

Tadeusz Żeromski — „Międzynarodówka straceńców”

Tadeusz Żeromski — „Międzynarodówka straceńców”

               Autor podczas okupacji niemieckiej pracował jako woźny w browarze Haberbuscha i Schielego. Po aresztowaniu był więźniem obozów koncentracyjnych Sachsenhausen, a następnie, do końca wojny, Mauthausen. 

                W tej krótkiej opowieści opisuje urywek obozowego życia, który zaczyna się w lutym 1945 roku w obozie Sachsenhausen. W tym czasie ewakuowano kolejne grupy więźniów. Do transportu trafił także autor relacji, który przebywał w rewirze, czyli szpitalu obozowym. Więźniowie tego transportu trafili do obozu, którego zła sława była już wtedy znana wszystkim. Jak pisze autor: "...Każdy z nas wiedział od dawna, że stamtąd się nie wraca..." 

          Jednak sama relacja autora wskazuje, że pomimo tej czarnej sławy można przeżyć i w najgorszych miejscach... 

            Książka jest krótka, liczy sobie ledwie 76 stron w formacie nie większym niż A6 i z 22 kartkami przedmowy. Więc prawie wydanie kieszonkowe. 

Po przeczytaniu tytułu spodziewałem się patosu rodem z PRL i nie myliłem się. Zalatuje propagandą, która irytuje mnie w tego typu relacjach. Jednak większość polskich autorów pisała w czasach, gdy cenzura nie była tylko słowem, więc trzeba się z tym godzić. 
            Czy warto sięgnąć po tę „broszurkę”? Hmmm..., jeśli ktoś interesuje się tą tematyką, to powinien czytać wszystko, bo w każdym opisie, choć krótkim, można znaleźć coś nowego.

Materiały dotyczące książki i przedmowy — Archiwum Akt Nowych
Wzmianka bibliograficzna o wydaniu z 1946 r. — biblioteka cyfrowa UMCS

Franciszek Stryj — „W cieniu krematorium”

Franciszek Stryj — „W cieniu krematorium”

               "Gdyby wszystkie ofiary zbrodniczego reżimu stanęły na apel oskarżenia i gdyby krew przelana
z woli opętańca pokryła jeden szmat ziemi, a ogrom krzywdy ludzkiej zakuto w
jeden pomnik grozy, powstałby jedyny w dziejach obraz, niepojęty umysłem ludzkim."
             Czytając książki o obozach, można natrafić na straszne obrazy poniewierania i upokarzania człowieka. To, co potrafili wymyślić naziści tylko po to, by w wyszukany sposób sponiewierać człowieka, przekroczyło możliwości mojej wyobraźni i sądzę, że nie tylko mojej. A jednak, choćby wymieniać tu wszystkie te straszne pomysły i rodzaje tortur, są niewielkie szanse, by trafić na to, co wśród wielu więźniów uchodziło za największą torturę.
             O co chodzi? Bicie? Eksperymenty medyczne? Głodzenie? A może gazowanie? Wszystkie te rzeczy były straszne, ale najstraszniejszą męczarnią był właśnie… czas.
           Człowiek może wytrzymać piekło głodu, bólu i poniewierania wtedy i tylko wtedy, gdy ma nadzieję, że to wszystko się skończy i wstanie nowy dzień, który będzie końcem gehenny. Nieważne, czy będzie to dzień, tydzień czy godzina.
Ważne, że się skończy, że jest nadzieja.
Nadzieja…
Nadzieja to najsilniejszy środek przeciwbólowy.
Nadzieja to takie coś, co potrafi człowieka nakarmić i ogrzać. I wreszcie
… Nadzieja to ta ostateczna myśl, która, gdy już nie masz siły, podpowiada ci „jeszcze trochę, za chwilę to się skończy… wytrzymasz, dasz radę…”
          A co się dzieje, gdy nie wiadomo, jak długo potrwa piekło, do którego człowiek trafił? 
         Jak wtedy można mieć nadzieję? Jakiej myśli wtedy się chwycić?
Nawet komendant Auschwitz Rudolf Höss, który w 1924 r. został skazany na 10 lat pozbawienia wolności za udział w morderstwie, twierdził, że sama ta myśl potrafiła tak więźnia podłamać, że chodził jak struty, tracił chęć do walki o życie i dzięki temu łatwo było takim człowiekiem kierować. 
I tę samą praktykę naziści stosowali w obozach oraz więzieniach.
         W takiej właśnie sytuacji znalazł się pan Franciszek. Został oskarżony o "...napaści na osobę Führera, NSDAP, na zaprzyjaźniony i
związany z narodem niemieckim naród włoski, oraz o usiłowania zasiania fermentu w
sercach Niemców w Rzeszy..." A mówiąc wprost, bohater wyraził się negatywnie o Włochach w liście do brata, za co otrzymał karę więzienia w wysokości 15 miesięcy.
          Lecz 15 miesięcy dla nazistów to nie to samo, co 15 miesięcy dla każdego człowieka. W przypadku bohatera tej książki, aresztowanego 10 marca 1941 roku, odbywanie tego wyroku zakończyło się 8 maja 1945 roku.
Cóż… Dziwna sprawiedliwość tamtych czasów…

 

Źródła i informacje:
Rudolf Höss — biogram w Deutsches Historisches Museum
„W cieniu krematorium” — opis bibliograficzny